Τα σκίτσα του Μωάμεθ και η ελευθερία του τύπου..για ποιον;

Article published on May 31, 2015
Article published on May 31, 2015

This article has not been vetted by an editor at Paris HQ

Απόδοση κειμένου από τα αγγλικά, Κατερίνα Αναστασοπούλου

Όλα είναι ωραία και καλά μέχρι να βγουν τα όπλα. Στην κυριολεξία..

Έτρεξα στο υπόγειο του σπιτιού με σκοπό να βρω τις σημειώσεις της Εγκληματολογίας που κράτησα όταν σπούδαζα Νομική στη Γαλλία. Τα ερωτήματά μου ήταν ξεκάθαρα: Τι θεωρείται έγκλημα, ποιος θεωρείται εγκληματίας και τι ρόλο παίζει η κοινωνία που γεννά το έγκλημα;

Υπάρχουν διάφορες σχολές και απόψεις για τον εγκληματία και τη θεωρία του κοινωνικού περίγυρου, αλλά το σίγουρο είναι ότι αυτά τα δύο στοιχεία συνδέονται. Για τον Lacassagne, ο κοινωνικός περίγυρος αποτελεί το «ζωμό» της εγκληματικής καλλιέργειας. Ο εγκληματίας είναι το μικρόβιο και είναι ασήμαντος μέχρι να βρει έναν ζωμό στον οποίο θα μπορέσει να βράσει. Ο Tarde λέει ότι για να υπάρχει έγκλημα κι ενοχή, ο κατηγορούμενος και οι δικαστές του πρέπει να είναι μέλη της ίδιας κοινωνίας. Για τον Quetelet, οι πράξεις ενός ανθρώπου εκφράζουν την ηθική του. Για τον Durkheim, η αντίληψη του εγκλήματος είναι σχετική. Ο ποινικός κώδικας αντιστοιχεί στο τι βρίσκεται στην καρδιά και την κοινή συνείδηση μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Είναι, επίσης, ενδιαφέρον πως ο Sellin αποτυπώνει μια σύγκρουση με το παράδειγμα της εξάπλωσης του Γαλλικού Δικαίου στην Αλγερία κατά τη διάρκεια του αποικισμού: «Με την εισαγωγή του ποινικού κώδικα στην Αλγερία, μετατρέψαμε αρχαίες συνήθειες και έθιμα των κατοίκων, που επιτρέπονταν ή ακόμα κι επιβάλλονταν, σε παραβάσεις. Η κατάργηση του εθιμικού δικαίου δεν μπόρεσε να επιβληθεί χωρίς προβλήματα: πράξεις που θεωρούσαν καθήκον τους, έγιναν πλέον εγκλήματα». Οι διαφορετικοί πολιτισμοί συναντιούνται, όπως βέβαια έχουν συναντηθεί Γάλλοι και Μουσουλμάνοι στη σύγχρονη ιστορία, όμως πάντα οι Γάλλοι έθεταν τους κανόνες.

Μην με παρεξηγήσετε, δεν δικαιολογώ τις εκτελέσεις. Οι σφαίρες δεν μπορούν ΠΟΤΕ να είναι απάντηση. Ή τουλάχιστον αυτό πιστεύουμε στη «Δυτική» Ευρώπη. Στην άλλη μεριά της Αδριατικής, λίγα μόλις χιλιόμετρα από την Αθήνα, στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη, πριν μερικά χρόνια, απλά και μόνο η λάθος απάντηση σε μια ερώτηση για την εθνικότητα μπορούσε να σου φυτέψει μια σφαίρα στο κεφάλι.

Σύγκρουση πολιτισμών; Ίσως ο R.R. Palmer είχε δίκιο: «Οι πόλεμοι των βασιλέων τελείωσαν· ξεκίνησαν οι πόλεμοι των λαών». Δίκιο είχε και ο καθηγητής του Χάρβαρντ, Samuel Huntington, ο οποίος στο διάσημο άρθρο του στο Foreign Affairs γράφει πως «οι μεγάλοι διχασμοί της ανθρωπότητας και οι κυρίαρχες πηγές διαμάχης θα είναι πολιτισμικές. Οι διαμάχες μεταξύ πολιτισμών θα αποτελέσουν την τελευταία φάση εξέλιξης της διαμάχης στον σύγχρονο κόσμο. Οι άνθρωποι διαφορετικών πολιτισμών έχουν διαφορετικές απόψεις για τις σχέσεις Θεού και ανθρώπου, ατόμου και συνόλου, άνδρα και γυναίκας, ελευθερίας κι εξουσίας… Οι διαφορές αυτές είναι προϊόντα αιώνων

Είμαι Ευρωπαία, έχω σπουδάσει στην Γαλλία και όσο ζούσα εκεί, στα εικοσι-κάτι μου χρόνια, ποτέ δεν κατάλαβα γιατί οι Γάλλοι έχουν αποκλείσει εντελώς τη θρησκεία από τo δημόσιο διάλογο. Κατανοώ τις αιματηρές αναμνήσεις των Γάλλων από τη σφαγή της νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου (αντίθετα στην Ελλάδα ιερείς και μοναχοί πολλές φορές οργάνωσαν εξεγέρσεις εναντίον των Τούρκων κατακτητών) έχουν διαμορφώσει το γαλλικό κράτος κι επομένως οδήγησαν στην απόρριψη της θρησκείας και στην “άτεγκτη” εκκοσμίκευση. Από την άλλη όμως, όταν μια σύγχρονη κοινωνία επιβάλλει, μεταξύ άλλων, την παντελή απαγόρευση θρησκευτικών συμβόλων σε δημόσιους χώρους, ενώ γνωρίζει πως φιλοξενεί στην επικράτειά της ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών για τους οποίους η θρησκεία είναι θεμελιώδης, μπορεί αυτό να αποκαλείται ελευθερία; Ελευθερία για ποιόν; Και σαν να μην έφτανε αυτό, επιτρέπεται και σύμφωνα με τους κανόνες ο δημόσιος χλευασμός αυτού που άλλοι θεωρούν ιερό. Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί είναι τόσο αστείο να κοροϊδεύεις τις αντιλήψεις και τα ιερά πρόσωπα άλλων πολιτισμών ή να παίζεις με τα ταμπού τους. Ας μην πάμε μακριά. Πριν μερικά χρόνια, ένας Έλληνας μπλόγκερ, ανάρτησε στο cafebabel.com μια φωτογραφία της Angela Merkel με το γνωστό χιτλερικό μουστάκι.

Οι Γερμανοί συνάδελφοι φώναξαν φάουλ! Από την άλλη, οι Έλληνες που κοροϊδεύουν συχνά τους πολιτικούς τους ηγέτες, είτε ήταν δικτάτορες είτε ήταν και είναι αγαπητοί, δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί η φωτογραφία ήταν σε σημείο παρεξηγήσεως προσβλητική. Οι Γερμανοί, όμως, δεν το βρήκαν αστείο, γιατί προφανώς χτύπησε μια ευαίσθητη φλέβα της κοινωνίας τους.

Συνδέονται, λοιπόν, τα μέτρα και τα σταθμά της ελευθερίας του τύπου και του λόγου, όπως η ξενοφοβία και ο ρατσισμός, με τη δυτική μας ιστορία; Κι αν είναι έτσι, ίσως τα κριτήρια αυτά δεν ισχύουν για άλλους πολιτισμούς, απλά επειδή έχουν διαφορετική ιστορία και διαφορετικές ανησυχίες. Για παράδειγμα, τις τελευταίες δεκαετίες, ο μουσουλμανικός κόσμος, θεωρούσε φυσικό κάτι που ο δικός μας δυτικός πολιτισμός κατάφερε μετά από πολλές αιματοχυσίες: τη σχετικά ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών φυλών. Και όπως είπε και ο Malcom X, ο δολοφονημένος Αφροαμερικανός Μουσουλμάνος υπουργός των ΗΠΑ και ακτιβιστής υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά το ταξίδι του στη Μέκκα τη δεκαετία του ΄60: «Η αχρωματοψία της θρησκευτικής κοινωνίας του μουσουλμανικού κόσμου και η αχρωματοψία της ανθρώπινης κοινωνίας του μουσουλμανικού κόσμου· οι δύο αυτές επιρροές είχαν κάθε μέρα μεγαλύτερο αντίκτυπο και με έπειθαν όλο και περισσότερο ενάντια στον προηγούμενο τρόπο σκέψης μου… Υπήρχαν δεκάδες χιλιάδες προσκυνητές από όλο τον κόσμο, κάθε χρώματος, από ξανθούς γαλανομάτες μέχρι κατάμαυρους Αφρικανούς. Αλλά συμμετείχαμε όλοι στην ίδια τελετή, επιδεικνύοντας ένα πνεύμα ενότητας και αδερφοσύνης που η εμπειρία μου στην Αμερική μ’ έκανε να πιστεύω πως ποτέ δεν θα μπορούσε να υπάρξει μεταξύ ενός λευκού κι ενός μη λευκού

Οι εκτελεστές του Charlie Hebdo ήταν εξτριμιστές, αλλά μπορεί κι άλλοι άνθρωποι να θεωρούν  ότι οι γελοιογραφίες ήταν βλάσφημες και προκλητικές, από τη στιγμή που για τον μέσο Μουσουλμάνο, οποιαδήποτε απεικόνιση του προφήτη είναι προσβολή.

Ας δούμε τι συνέβη το 2005 στη Δανία μετά την πρώτη δημοσίευση των σκίτσων του Μωάμεθ:

Σύμφωνα με το Δανό συγγραφέα Rune Engelberth Larsen, το πρώτο κρίσιμο γεγονός μετά τη δημοσίευση των γελοιογραφιών ήταν ένα γράμμα στον τότε Πρωθυπουργό της Δανίας Anders Fogh Rasmussen από τους πρέσβεις έντεκα (!) μουσουλμανικών κρατών, στο οποίο ζητούσαν συνάντηση σχετικά με τις γελοιογραφίες του Μωάμεθ.

Το γράμμα των πρέσβεων περιλάμβανε τέσσερα κύρια σημεία: 1. Κριτική στην «ιδιαίτερα προκατειλημμένη τάση έναντι στους Μουσουλμάνους στη Δανία» και «την συκοφαντία του Ισλάμ ως θρησκείας». 2. Προειδοποίηση για τον κίνδυνο πιθανής κλιμάκωσης της κρίσης. 3. Έκκληση στον Πρωθυπουργό για «επίπληξη των υπευθύνων» στο σημείο που επιτρέπει ο νόμος (η βλασφημία είναι παράνομη στη Δανία) 4. Αίτηση για συνάντηση με τον Πρωθυπουργό.

Ο Δανός Πρωθυπουργός απάντησε στην κριτική των πρέσβεων πως «ένας Πρωθυπουργός δεν μπορεί να παρεμβαίνει και να ελέγχει τον τύπο και πως οι αρχές στις οποίες βασίζεται η Δανική Δημοκρατία είναι απολύτως αυταπόδεικτες, κι επομένως δεν τίθεται θέμα συνάντησης για να συζητηθούν».

Σύμφωνα με το Δανό συγγραφέα, παρόλο που οι πρέσβεις δεν ζήτησαν ποτέ συνάντηση για να συζητηθούν οι αρχές της Δανικής Δημοκρατίας, ο Anders Fogh Rasmussen ισχυρίστηκε πως οι προθέσεις των πρέσβεων όσον αφορά αυτό το θέμα συγκρούονταν με την ίδια τη Δανική Δημοκρατία. Ο Τούρκος πρέσβης στη Δανία, Fügen Ok, επισήμανε: «Δεν είμαστε χαζοί· γνωρίζουμε πως ο Πρωθυπουργός δεν έχει την εξουσία να παρέμβει. Η πρόθεσή μας ήταν να τον ενθαρρύνουμε να βελτιώσει την κατάσταση στη χώρα· αυτό που συνέβη είναι πολύ σοβαρό και πολύ προκλητικό. Δεν θέλουμε να κλείσουν εφημερίδες. Θέλουμε να παρουσιάσουμε τις απόψεις μας για το θέμα και να προωθήσουμε το διάλογο.» Ο Larsen υπονοεί πως ο Πρωθυπουργός επέλεξε να κάνει την αυθεντία (η λέξη που χρησιμοποιεί είναι pontificate) σε έντεκα πρέσβεις λες και ήταν παιδάκια που δεν καταλάβαιναν την έννοια της δημοκρατίας, αντί να συζητήσει τα ζητήματα που έθεσαν εκείνοι και να σχολιάσει το ότι το μόνο τους αίτημα ήταν να πάρει ηθική θέση για το ζήτημα των γελοιογραφιών. Έχει ενδιαφέρον να ερευνήσουμε το τι ακολούθησε για να καταλάβουμε την κλιμάκωση του προβλήματος του 2015.

Τελικά, ελευθερία και ανεκτικότητα σημαίνει να δέχεσαι τη διαφορετικότητα και τα όρια των άλλων; Σ’ αυτό το παιχνίδι, το χαρτί της “ελευθερίας του τύπου” δεν είναι απόλυτα σωστό. Δηλαδή, τα μέσα που δεν δημοσίευσαν τις γελοιογραφίες λογοκρίνονται;

Ανήκουν άραγε οι «εγκληματίες» και οι «δικαστές» τους στην ίδια κοινωνία; Και ποιος είναι ποιος στην ιστορία της γελοιογραφίας; Στην κοσμολογία του διχασμού Δύσης-Ανατολής, η Ευρώπη μπορεί να παίξει κρίσιμο ρόλο. Αλλά με το να αρνούνται το διάλογο, και οι δύο πλευρές, συμβάλλουν σε μελλοντικούς πολέμους.